كپي‌برداري يا به بيان ديگر انتشار خبر بدون ذكر منبع كه به عقيده تحليلگران رسانه‌ بنيان کار حرفه‌يي رسانه‌يي را روزي از بين خواهد برد،‌ از جمله دغدغه‌ها و چالش‌هايي است كه رسانه‌هاي امروز كشور و به‌ويژه خبرگزاري‌ها با آن روبه‌رو هستند.

اين نوع عملكرد كه متاسفانه در سال‌هاي اخير با روند روزافزوني در رسانه‌هاي كشور رايج شده‌، باعث شده‌ است علاوه بر ارايه اخباري تكراري در رسانه‌ها، از اعتماد مخاطبان نسبت به آن‌ها نيز كاسته شود؛ زيرا مخاطبان علاقه‌مند هستند خبرهاي معتبر دريافت كنند و ذكر اخبار بدون منبع، دروغگويي و در نتيجه خيانت به آن‌ها محسوب مي‌شود. البته اين شيوه عمل از نظر كارشناسان دلايل مختلفي مانند مشكلات اقتصادي رسانه‌ها، تنبلي خبرنگاران، آموزش ناكافي و غيره را دارد كه در اين گزارش سعي كرده‌ايم به آن‌ها بپردازيم.

به گزارش ايسنا، مهدي محسنيان‌راد ـ استاد ارتباطات ـ در اين‌باره معتقد است: خبرگزاري‌هاي ريز و درشتي كه در دهه‌ اخير تاسيس شده‌اند، از لحاظ اقتصادي بسيار در معرض تهديد قرار دارند و در نتيجه براي اعلام زنده بودنشان گاهي اخبار يكديگر را نيز بدون ذكر منبع نقل مي‌كنند.

حفظ بقاء، عاملي براي كپي‌برداري؟

او با تاكيد بر اين كه كپي‌برداري اخبار خبرگزاري‌ها از يكديگر يا به بيان ديگر نقل خبر بدون ذكر منبع، بايد ريشه‌اي‌تر مورد بررسي قرار بگيرد، اظهار كرد: بررسي‌ها نشان مي‌دهد در پيش گرفتن چنين روندي از سوي برخي خبرگزاري‌ها از مشكلاتي ريشه‌اي ناشي مي‌شود كه حتي اين سوال را نيز در ذهن ايجاد مي‌كند كه چرا اين مشكلات اين قدر دير اتفاق افتاده‌اند.

وي وابستگي بقاي مخاطب و رسانه به يكديگر را يكي از اصول مهم در فعاليت خبرگزاري‌ها عنوان كرد و افزود: رسانه بايد نيازهاي مخاطب خود را برطرف كرده و در مقابل، از او مزد دريافت كند. در واقع اين رابطه‌ بايد برقرار باشد تا رسانه، تلاش لازم را براي برآورده كردن نيازهاي مخاطب خود انجام دهد. از سوي ديگر مخاطب نيز بايد به رسانه مورد نظر خود هزينه پرداخت كند تا نيازهاي جديدش مورد توجه قرار گيرد، يعني بقاي مخاطب و رسانه به يكديگر وابسته است.

او با بيان اينكه خبرگزاري‌هاي كشور، امروز با استفاده از حداقل امكانات به حيات خود ادامه مي‌دهند، خاطر نشان كرد: در سال 1985 در كنفرانسي در هامبورگ، در مقاله‌اي، سال تولد و مرگ يا به بيان ديگر عمر مطبوعات ايران در صد سال منتهي به آن زمان را به شكل يك منحني ارايه كردم كه نوع عكس‌العمل‌هاي برخي مقامات كشورهاي در حال توسعه در فاصله‌ مقالات بعدي در همدلي‌شان با من، حاكي از آن بود كه آنها هم وجود چنين موضوعي را در كشور‌هاي خودشان تاييد مي‌كنند.

وي اضافه كرد: نتيجه اين تحقيق اين بود كه همانطور كه در كشورهاي آفريقايي بچه‌ها به دليل سوء تغذيه به مرگ زودرس دچار مي‌شوند، رسانه‌هاي كشور ما نيز به دليل مشكلات اقتصادي به مرگ زودرس دچار مي‌شوند كه اين مشكل در حوزه‌ي خبرگزاري‌ها بسيار سهمگين‌تر و بدتر است.

فريب مخاطب با انتشار خبر بدون منبع

حسين قندي ـ مدرس روزنامه‌نگاري - هم دراين‌باره معتقد است: انتشار خبر بدون ذكر منبع، علاوه بر آنكه به تكراري شدن اخبار در رسانه‌ها منجر مي‌شود، نوعي كلك زدن به مخاطب نيز هست كه در نهايت بي‌اعتمادي او را باعث خواهد شد.

او با تاكيد بر اين كه متاسفانه كپي‌برداري رسانه‌ها از اخبار يكديگر، هم در روزنامه‌ها و هم در خبرگزاري‌هاي كشور وجود دارد، اظهار كرد: ظهور رايانه و اينترنت به‌جاي آنكه به راحت‌تر شدن كارها در خبررساني كمك كند، مشكل كپي‌برداري از اخبار و به بيان ديگر انتشار آن‌ها بدون ذكر منبع را باعث شده است.

اين روزنامه‌نگار پيشكسوت اين نحوه عملكرد در رسانه‌ها را فريب و دغل‌بازي عنوان و خاطرنشان كرد: با وضع قوانيني مانند ممنوع كار شدن خبرنگار يا رسانه منتشر كننده اخبار بدون منبع، مي‌توان از انتشار اخبار كپي شده جلوگيري كرد.

لزوم رقابت تعالي‌ساز ميان خبرگزاري‌ها

مهدخت بروجردي ـ مدرس ارتباطات ـ نيز با اشاره به اين كه ذكر منبع خبر در استفاده از اخبار رسانه‌هاي ديگر از نظر اخلاقي، قابل بررسي است، در اين‌باره مي‌گويد: بازتاب و تبلور عيني كار خبرگزاري‌ها در مطبوعات ديده مي‌شود زيرا شايد آن‌ها بهترين قاضي براي انتخاب خبرهاي خوب هستند كه اخبار را منطبق با موضوع، پردازش خبر، شرايط روز و نياز مردم انتخاب و در صفحات خود استفاده مي‌كنند.

به گفته وي اما دقيقا به همان دليلي كه رسانه‌ها، مثلا خبرگزاري‌ها، از ذكر منبع در اخبار روابط‌عمومي‌ها خودداري مي‌كنند، در استفاده رسانه‌ها از اخبار يكديگر نيز اين اتفاق مي‌افتد؛ چراكه در واقع هر يك از آن‌ها مي‌خواهند اين خبر را توليدي خود عنوان كنند.

او اضافه كرد: ذكر منبع خبر علاوه بر آنكه رعايت اخلاق حرفه‌يي است، مسووليت خبر را نيز بر دوش منبع آن مي‌اندازد؛ يعني در صورت ارسال تكذيبيه، رسانه‌هاي منتشر كننده خبر مي‌توانند از مرجع مورد نظر بخواهند كه آن‌را براي منبع ذكر شده در خبر ارسال كند.

بروجردي با اشاره به رقابت در خبرگزاري‌ها به‌دليل سرعت خبررساني به‌عنوان يكي از دغدغه‌هاي مهم اين دسته از رسانه‌ها، خاطرنشان كرد: گرچه دقت در سرعت اطلاع‌رساني نشان‌دهنده حركت در جهت حرفه‌يي‌گري است، اما به نظر مي‌رسد اين‌گونه رقابت‌ها، تعالي‌ساز و در جهت ارتقاي خبرگزاري‌ها نيستند و آن‌ها بايد سعي كنند تعامل و همكاري بيشتري با هم داشته باشند و حتي گاهي اخبارشان را براي ارسال و انعكاس در اختيار يكديگر نيز قرار دهند.

وي با بيان اينكه البته كپي‌برداري خبرگزاري‌ها از اخبار يكديگر اگر در حد يك يا دو بار يا به‌دليل آشنايي و همكاري خبرنگاران حوزه‌ها با هم باشد اشكالي ندارد، تصريح كرد: بهتر است به موارد اين‌چنيني به شكل منفي نگاه نكنيم. اگر خبرگزاري يا روزنامه‌اي، خبر مرا عينا چاپ كند، خوشحال نيز مي‌شوم؛ زيرا نشان مي‌دهد خبر من در ابعاد مختلف نوشتاري، تنظيم و غيره به قدري خوب بوده ‌است كه آن‌ها، آن‌ را به طور كامل و بدون هيچ تغييري منتشر كرده‌اند. 

 نحوه ارايه خبر، شناسنامه منبع منتشركننده

حسن بشير ـ رييس دانشكده فرهنگ و ارتباطات دانشگاه امام صادق (ع) ـ هم در اين‌باره معتقد است: توجه به وضعيت موجود حاكي از آن است كه "بداخلاقي خبري" يا "خروج از قاعده حرفه‌يي خبري" به يک شيوه معمول تبديل شده است. گسترش رسانه‌هاي جهاني، تنوع اخبار و کثرت منابع خبري از يک سو و نبود امکان پيگيري عملي دزدي‌هاي خبري و هم‌چنين توجه نداشتن به اخلاق حرفه‌يي در نشر اخبار از سوي ديگر وضعيت جديدي را در جهان خبري ايجاد کرده است که قابل کنترل نيست.

او اظهار كرد: اصولا نقل هر قولي، بدون ذکر منبع، يک اقدام غيرعلمي و غيراخلاقي است. يكي از تاکيدهاي مهم در پژوهش‌هاي علمي اين است که به منبع اصلي هر نقل قول مستقيم يا حتي غيرمستقيم بايد اشاره و منبع آن دقيقا مشخص شود.

وي افزود: اين شيوه، نه تنها از نظر اخلاقي مهم است؛ بلکه علاوه بر آن، يک شيوه علمي است؛ چراکه با تاکيد بر اين منابع اصلي، مي‌توان سير تحول علم را شناخت و تاريخ آن را مورد مطالعه قرار داد.

اين كارشناس ارتباطات بين‌الملل درباره بحث خبر نيز تصريح كرد: مي‌توان همين ديدگاه علمي و اخلاقي را درباره خبر هم مورد توجه قرار داد. خبر در شرايط کنوني جهاني مي تواند توسط منابع مختلفي منتشر شود که اتفاقا همزمان آن را توليد کرده باشند. در چنين شرايطي، شيوه، نحوه و گرايش مثبت يا منفي خبر كه مختص به يک رسانه خاص است، خود مي‌تواند به نوعي، شناسنامه منبع، درباره آن خبر نيز تلقي ‌شود.

او در ادامه با بيان اينكه با توجه به عدم امکان کنترل بيروني چنين مساله‌اي در شرايط کنوني جهاني، امکان انجام کنترل واقعي در اين حوزه نيز وجود ندارد، گفت: آنچه در اين‌باره مي‌تواند ماهيت يک منبع خبري را تعيين کند، اطلاع‌رساني سريع آن درباره اخبار مورد نظر و گسترش دامنه توزيع آن است. به بيان ديگر امروزه خبرگزاري موفق بايد منبع خبري‌اي باشد که بتواند اخبار خاص را به سرعت توليد و توزيع کند و هم‌چنين حوزه خاصي را براي خود تعريف کند که با خبرگزاري‌هاي ديگر متفاوت باشد.

وي تاكيد كرد: به بيان ديگر تخصص خبري، نوعي راهكار خروج از اين وضعيت اغتشاش خبري است. در واقع تعيين زمينه‌هاي خبري مي‌تواند براي دزدي‌هاي خبري نيز محدوديت ايجاد کند، ضمن اينكه توزيع گسترده، سريع و اطلاع‌رساني به موقع هم مي‌تواند شيوه مناسبي براي حذف "رسانه‌هاي طفيلي" يعني رسانه‌هايي که تنها از طريق توليد ديگران به حيات خود ادامه مي دهند، باشد.

فعاليت‌ غيرحرفه‌يي و ايجاد دشمني در فضاي رسانه‌

حميدرضا مقدم‌فر ـ مديرعامل خبرگزاري فارس ـ نيز در اين‌باره مي‌گويد: سرقت خبر علاوه بر آنكه به اعتبار و اعتماد رسانه نزد مخاطبانش خدشه وارد مي‌كند، فضاي رسانه‌يي كشور را نيز كه بايد با رقابت، رفاقت و تعامل مثبت همراه باشد، به دشمني و سرسختي تبديل مي‌كند.

وي با اشاره به اين كه دلايل سرقت خبر در خبرگزاري‌ها بايد ريشه‌يابي شود، ادامه داد: دلايل و عوامل موثر در كپي‌برداري از اخبار ساير خبرگزاري‌ها بيش از هر كس، به خود خبرنگار برمي‌گردد كه به دلايلي مانند غفلت يا تنبلي، چنين عملي را مرتكب مي‌شود.

او با اشاره به اين كه با توجه به شناختي كه از مديران عامل خبرگزاري‌هاي مطرح كشور دارم، هيچ يك از آنها به چنين اصول غيرحرفه‌يي اعتقادي ندارند، تصريح كرد: سرقت خبر مختص يك رسانه خاص نيست، شايد كم و زياد داشته باشد، اما در برخي خبرگزاري‌ها وجود دارد كه براي كاهش و هم‌چنين از بين بردن آن، آموزش و نظارت بيشتر بر كار خبرنگاران ضروري به نظر مي‌رسد.

به عقيده وي خبرنگاران معمولا به دلايلي مانند تاخير يا حضور نيافتن در برنامه‌هاي حوزه‌هاي خبري، آموزش ناكافي و نبود نظارت، به استفاده از تلاش ديگران به نام خود، روي مي‌آورند كه قطعا با افزايش نظارت و اتخاذ روش‌هاي تنبيهي سخت(حتي اخراج) مي‌توان از انجام آنها جلوگيري كرد، به گونه‌اي كه به عرف تبديل نشود.

استفاده عمدي خبر بدون منبع، دزدي رسانه‌يي

سعيدرضا عاملي - مدرس و پژوهشگر حوزه ارتباطات - نيز در اين‌باره مي‌گويد: استفاده رسانه‌ها از اخبار يكديگر بدون ذكر منبع خبر، اگر به‌طور عمد و دانسته انجام شود، نوعي دزدي رسانه‌يي محسوب مي‌شود.

او با تاكيد بر اين كه اصالت حرفه‌يي متون در صنعت خبرگزاري‌ها، با متون حرفه‌يي در ساير توليدات رسانه‌يي بي‌ارتباط نيست، اظهار كرد: بحث رعايت نكردن اصول حرفه‌يي درباره‌ نقل منبع در اخبار را نبايد به صورت مستقل در خبرگزاري‌ها بررسي كرد، چراكه به طور كلي تمام توليدات رسانه‌يي و علمي در كشور، به دليل رعايت نكردن قانون كپي‌رايت يا برداشت غلط در احترام نگذاشتن به اين قانون، با اين توجيه كه ما اين قانون را نپذيرفته‌ايم از اصالت خود خارج شده است؛‌ اين در حالي است كه هم عدالت اجتماعي و هم ارزش‌هاي اخلاقي به طور عام و نيز اخلاق حرفه‌يي به طور خاص اقتضاء مي‌کند زحمت و تلاش مولف محترم شمرده شود.

وي افزود: چاپ هر مطلب و نوشته‌اي بدون ذكر نام مولف و منبع خبر، تنها به اين دليل كه ايران، قانون كپي‌رايت را نپذيرفته، برداشت غلطي است كه البته به نظر مي‌رسد تنها بايد از سوي افرادي كه ندانسته اين كار را انجام مي‌دهند انجام ‌شود.

اين استاد ارتباطات دانشگاه تهران درباره‌ پيامدهاي رواج كپي‌برداري اخبار در رسانه‌هاي داخلي نيز تصريح كرد: رواج چنين روندي باعث مي‌شود خبرنگاري از يک حرفه سالم به يک حرفه فاسد تبديل شود؛ بويژه در شرايطي که همه اخبار توليد شده در دسترس است، رعايت حق معنوي توليد خبر يک ضرورت اجتناب‌ناپذير است، ضمن اينكه با رعايت حق معنوي مولف، زحمات توليد خبر علاوه بر ارزش اقتصادي، ارزش معنوي نيز خواهد داشت.

نقل خبر بدون ذكر منبع، خيانت به مخاطب

عباس اسدي ـ مدرس ارتباطات ـ هم در اين‌باره معتقد است: كپي‌برداري خبر يا ‌نقل اخبار ديگران بدون ذكر منبع، از خبرگزاري‌هاي ديگر توسط خبرنگاران آماتور و غيرحرفه‌يي انجام مي‌شود كه خيانت به خبرگزاري و مخاطب نيز محسوب مي‌شود.

او با تاكيد بر اين كه برخي خبرگزاري‌هاي موجود در كشور، شبه خبرگزاري محسوب مي‌شوند، اظهار كرد: اعتبارنامه و منبع در خبرگزاري بسيار مهم است، اما از آنجا كه برخي خبرگزاري‌هاي موجود، بيشتر به يك سايت خبري شبيه بوده و بودجه و نيروي حرفه‌يي لازم را در اختيار ندارند، زحمات خبرگزاري‌هاي ديگر را به نام خود ثبت مي‌كنند.

اين مدرس دانشگاه درباره‌ جلوگيري از ادامه چنين روندي در ميان خبرگزاري‌هاي كشور، اضافه كرد:‌ وزارت ارشاد براي صدور مجوز نشريات بايد صلاحيت افراد را علاوه بر امكانات مالي، از لحاظ حرفه‌يي نيز بررسي كند، چرا كه نبود توانايي‌هاي حرفه‌يي در برخي رسانه‌هاي كشور يكي از دلايل اصلي كپي‌برداري خبري محسوب مي‌شود.

به عقيده كارشناسان گرچه رعايت نكردن قانون كپي‌رايت يا برداشت غلط در احترام نگذاشتن به اين قانون، با اين توجيه كه ما اين قانون را نپذيرفته‌ايم،‌ باعث شده‌ است رعايت حق ديگران در ارايه اخبار دست اول ‌اصالت واقعي خود را از دست بدهد، اما مطمئنا ارزش‌هاي اخلاقي اقتضاء مي‌کند زحمت و تلاش مولف محترم شمرده شود.

نبايد فراموش كرد خبرنگار و روزنامه‌نگار به‌عنوان چشمان باز جامعه و نماينده او در عرصه‌هاي مختلف اجتماعي، خود بايد از فريبكاري به دور باشد تا مخاطبانش باور كنند او به‌خاطر آنها و براي كمك به احقاق حقوقشان به عرصه‌هاي مختلف وارد مي‌شود كه اگر جز اين باشد قطعا اعتبار خود را از دست خواهد داد، ضمن اينكه اين حفظ اعتبار بايد بيش از جريمه‌هاي سنگين براي آنها جهت دوري از چنين اقداماتي مورد توجه قرار گيرد.